หากหยอดน้ำตาเทียมแล้วยังรู้สึกเคืองตาและตาแห้งอยู่ — อาจไม่ได้ขาด ‘น้ำตา’ แต่กำลังขาด ‘ชั้นไขมัน’

เมื่อมีอาการตาแห้ง ระคายเคือง และแสบตา โดยส่วนใหญ่แล้วเพียงแค่หยอดน้ำตาเทียมและปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิต อาการก็จะดีขึ้นได้

ภาวะนี้ไม่ใช่โรคร้ายแรงแต่อย่างใด

แต่ขอสรุปให้ฟังตั้งแต่ต้นเลยว่า หากคุณหยอดน้ำตาเทียมวันละหลายๆ ครั้งแล้ว แต่ผ่านไปเพียง 30 นาทีตากลับมาแห้งฝืดอีกครั้ง ปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่ ‘ปริมาณ’ ของน้ำตา แต่อาจเกิดจาก ‘ความเร็ว’ ในการระเหยของน้ำตา

บนผิวของน้ำตาจะมีชั้นไขมันบางๆ ทำหน้าที่เคลือบเพื่อป้องกันการระเหย ซึ่งไขมันนี้ผลิตมาจากต่อมไมโบเมียน (Meibomian Glands) ที่อยู่บริเวณเปลือกตา

หากต่อมนี้เกิดการอุดตัน ไม่ว่าจะเติมน้ำตาเทียมเข้าไปมากแค่ไหน น้ำตาก็จะระเหยแห้งไปอย่างรวดเร็ว

จากการศึกษาวิจัยในผู้ป่วยโรคตาแห้งที่เข้ารับการตรวจที่คลินิกจักษุจำนวน 224 ราย พบว่ามีถึง 86% ที่ตรวจพบภาวะต่อมไมโบเมียนทำงานผิดปกติ (Lemp MA et al., Cornea, 2012)

สวัสดีครับ คลินิกจักษุเซนต์แมรี่ จิน (St. Mary's Jin Eye Clinic)

วันนี้เราจะมาอธิบายอย่างตรงประเด็นตามหลักฐานทางการแพทย์ว่า อาการตาแห้งที่ไม่หายไปด้วยน้ำตาเทียมเกิดจากอะไร, ควรดูแลตัวเองเบื้องต้นที่บ้านอย่างไร และหัตถการอย่างการทำ IPL ควรพิจารณาในกรณีใดและคาดหวังผลได้มากน้อยแค่ไหน

[สารบัญ]

ทำไมหยอดน้ำตาเทียมแล้วตายังคงแห้งฝืดอยู่?

ต่อมไมโบเมียนคืออะไร?

อาการตาแห้งของคุณใกล้เคียงกับแบบไหน?

ทำไมช่วงฤดูใบไม้ร่วงหรือช่วงเปลี่ยนผ่านฤดูอาการถึงแย่ลง?

สิ่งที่ควรเริ่มทำที่บ้าน ① การประคบอุ่น — ต้องใช้อุณหภูมิเท่าไร และกี่นาที?

สิ่งที่ควรเริ่มทำที่บ้าน ② การทำความสะอาดเปลือกตาและการกระพริบตา ‘ให้สนิท’

เลือกซื้อน้ำตาเทียมอย่างไรดี?

อาหารเสริมโอเมก้า 3 ช่วยได้จริงหรือไม่?

ไปพบจักษุแพทย์จะตรวจดูอะไรบ้าง?

กรณีใดบ้างที่ควรพิจารณาทำ IPL? — และยังมีข้อจำกัดอะไรที่ไม่แน่นอน?

อาจไม่ใช่แค่โรคตาแห้งธรรมดา

คำถามที่พบบ่อย

1. ทำไมหยอดน้ำตาเทียมแล้วตายังคงแห้งฝืดอยู่?

ฟิล์มน้ำตาของเราไม่ได้มีแค่น้ำชั้นเดียว แต่ประกอบด้วย 3 ชั้นด้วยกัน

▶ ① ชั้นไขมัน (Lipid layer) — อยู่นอกสุด ทำหน้าที่เสมือนฝาปิดเพื่อป้องกันไม่ให้น้ำตาระเหย สร้างมาจากต่อมไมโบเมียนในเปลือกตา

▶ ② ชั้นน้ำ (Aqueous layer) — เป็นส่วนประกอบหลักของน้ำตา ผลิตจากต่อมน้ำตา

▶ ③ ชั้นเมือก (Mucin layer) — อยู่ชั้นในสุด ช่วยยึดเกาะให้น้ำตากระจายตัวเคลือบผิวกระจกตาได้อย่างสม่ำเสมอ

น้ำตาเทียมทั่วไปตามท้องตลาดมักเป็นผลิตภัณฑ์ที่ช่วยเติมเต็ม ② ชั้นน้ำ

ดังนั้น หากหยอดน้ำตาเทียมในดวงตาที่ ① ชั้นไขมัน ทำงานได้ไม่ดี แม้จะรู้สึกสบายตาในตอนที่หยอด แต่เมื่อไม่มีชั้นไขมันคอยปิดกั้น น้ำตาก็จะระเหยไปในพริบตา ความรู้สึกที่ว่า “ดีแค่ตอนหยอด ไม่นานก็กลับมาแห้งเหมือนเดิม” จึงเป็นข้อสังเกตที่ถูกต้องอย่างยิ่ง

หากแบ่งประเภทของโรคตาแห้งหลักๆ จะมีทั้งกลุ่มที่สร้างน้ำตาได้น้อย (Aqueous-deficient) และกลุ่มที่สร้างน้ำตาได้ปกติแต่น้ำตาระเหยเร็วเกินไป (Evaporative)

ซึ่งในทางเวชปฏิบัติจริง พบผู้ป่วยกลุ่มที่น้ำตาระเหยเร็วได้บ่อยกว่ามาก

เช่นเดียวกับงานวิจัยในผู้ป่วย 224 รายที่กล่าวไปข้างต้น ซึ่งพบว่าถึง 86% มีภาวะต่อมไมโบเมียนทำงานผิดปกติ (Lemp MA et al., Cornea, 2012) แน่นอนว่าหลายท่านอาจมีอาการทั้งสองแบบร่วมกัน

2. ต่อมไมโบเมียนคืออะไร?

ต่อมไมโบเมียนคือต่อมไขมันที่เรียงตัวเป็นแนวดิ่งอยู่ภายในเปลือกตาทั้งบนและล่าง

มีรูเปิดขนาดเล็กมากอยู่ที่ขอบเปลือกตา ด้านในแนวขนตาเล็กน้อย ทุกครั้งที่เรากระพริบตา ไขมันจะถูกบีบออกมาเคลือบผิวชั้นน้ำตาบางๆ

ปัญหาเกิดขึ้นจากลักษณะของไขมันนี้

เมื่อต่อมไมโบเมียนทำงานผิดปกติ ไขมันจะไม่ใช่ของเหลวใส แต่จะเริ่มข้นเหนียวเหมือนยาสีฟันหรือเนยที่แข็งตัว

ส่งผลให้เกิดการคั่งค้างในท่อขนาดเล็ก ยิ่งคั่งค้างก็ยิ่งแข็งตัว และอุดตันรูเปิดในที่สุด

หากปล่อยให้เป็นเช่นนี้นานๆ ต่อมไมโบเมียนจะเริ่มลีบเล็กลงและสั้นลง

จึงมักมีอาการแสดงดังต่อไปนี้

▶ ตื่นเช้ามาตารู้สึกแห้งฝืด เปลือกตาติดกันเปิดยาก

▶ ขอบเปลือกตาแดง มีคราบไขมันหรือสะเก็ดคล้ายรังแคเกาะ

▶ เป็นตากุ้งยิงซ้ำๆ บ่อยครั้ง

▶ รู้สึกตาแห้ง แต่น้ำตากลับไหลพรากบ่อยๆ (น้ำตาไหลเพื่อตอบสนองต่อการระคายเคือง)

▶ มองหน้าจอนานๆ แล้วภาพเริ่มพร่ามัว แต่พอกระพริบตาแล้วกลับมาคมชัดขึ้นชั่วคราว

โดยเฉพาะข้อสุดท้ายถือเป็นลักษณะเด่นที่ชัดเจนมาก

เมื่อฟิล์มน้ำตาแตกตัว ผิวกระจกตาจะไม่เรียบเนียนทำให้ภาพเบลอ แต่พอกระพริบตาเพื่อเกลี่ยฟิล์มน้ำตาใหม่ ภาพก็จะกลับมาชัดเจนได้ครู่หนึ่ง

หากรู้สึกว่า “สายตาสั้นลงหรือเปล่า แต่พอกระพริบตาแล้วกลับมองเห็นชัด” ส่วนใหญ่มักไม่ใช่ปัญหาสายตา แต่เป็นปัญหาจากฟิล์มน้ำตา

3. อาการตาแห้งของคุณใกล้เคียงกับแบบไหน?

แม้การวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจโดยละเอียด แต่ตารางนี้จะช่วยประเมินเบื้องต้นก่อนมาพบแพทย์